Trudny czas po stracie – żałoba jako proces

Żałoba to naturalny stan, którego doświadcza człowiek po stracie. Jest to proces, w którym wyróżnić można różne fazy. Aby mądrze wspierać osobę w żałobie lub samemu uporać się z doświadczanym smutkiem, warto znać prawidłowości psychologiczne związane z przeżywaniem żałoby oraz wskazówki przydatne w udzielaniu pomocy.

             Każdy z nas w swoim życiu doświadcza sytuacji, kiedy musi zmierzyć się z jakiegoś rodzaju utratą. Gdy jest ona znacząca, sytuacja taka powoduje stan, który określamy żałobą. Zazwyczaj myślimy o żałobie w kontekście śmierci kogoś bliskiego, lecz podobnych odczuć człowiek doświadczać może w innych okolicznościach związanych ze stratami, takimi jak: rozstanie z partnerem, nagła, niekorzystna zmiana sytuacji, utrata oczekiwanego obiektu miłości, np. gdy rodzi się dziecko z wadami rozwojowymi, istotny ubytek na zdrowiu, np. w wyniku dokonanej amputacji.

 Przebieg żałoby        

             Żałoba to proces. Istnieje wiele koncepcji psychologicznych wskazujących na poszczególne etapy jego przebiegu. John Bowlby wyróżnia w jej przebiegu cztery fazy. Pierwszą z nich nazywa fazą odrętwienia lub sprzeciwu. Człowiek przeżywa w tym okresie uczucia rozpaczy, lęku i gniewu.  W kolejnym etapie odczuwa tęsknotę oraz przeżywa utratę ukochanej osoby. Charakterystyczny jest wówczas niepokój ruchowy, skłonność do gniewu i wybuchów płaczu. Następnie występuje faza chaosu i rozpaczy, w której człowiek odczuwa uporczywy niepokój oraz poczucie bezcelowości podejmowania działań. Skupia się na doznaniach cielesnych, odsuwa się od innych, jest drażliwy i introwertyczny. Charakterystyczne są nawracające wspomnienia o zmarłym. Ostatnim etapem przeżywania żałoby według Bowlby’ego jest reorientacja. Człowiek dostosowuje się do nowej sytuacji, jest w stanie tworzyć nowe związki oraz kształtować nowe cele w życiu. Żal jest zastępowany przez wspomnienia. Następuje również pozytywna identyfikacja z osobą zmarłą. Opisany powyżej proces jest przykładowym sposobem rozumienia żałoby w kontekście psychologicznym. U poszczególnych autorów istnieje zgodność co do charakterystycznych cech w przeżywaniu tego okresu. Istnieją natomiast różnice w nazywaniu poszczególnych faz i przewidywanym okresie ich trwania.

 Zaburzone przeżywanie żałoby

             Granice pomiędzy zdrowymi oraz patologicznymi reakcjami na utratę są płynne. Można jednak wyróżnić pewne symptomy zaburzonego zachowania w żałobie. Wśród nich występują: niezdolność do faktycznego przeżywania żałoby oraz wypieranie wrogich uczuć wobec zmarłej osoby. Emocje te wynikają ze złości związanej z poczuciem opuszczenia oraz konieczności zaakceptowania śmierci bliskiej osoby. Przejawem  patologicznego przeżywania żałoby jest również nadmierne poczucie winy. Uczucie to jest częścią naturalnego procesu żałoby, ponieważ w relacjach międzyludzkich występują zaniedbania, których nie można już naprawić w stosunku do zmarłego. Do depresyjnych reakcji może dochodzić wtedy, gdy poczucie winy oraz złość nie są dopuszczane, a proces żałoby nie może być wówczas kontynuowany. Konsekwencją patologicznych reakcji w żałobie jest niemożność zerwania związków ze zmarłą osobą i pogodzenia się z jej stratą.

Pomoc psychologiczna w żałobie

             W rzeczywistości tylko ok. 25% żałobników potrzebuje szczególnej pomocy. Wiesława Okła wymienia cztery zadania, na których realizacji opiera się pomaganie osobie będącej w żałobie. Pierwsze z nich to pomoc w akceptacji rzeczywistości po utracie. Pomagający, poprzez aktywne i empatyczne słuchanie, pozwala na przejście od etapu szoku i zaprzeczania do uznania zaistniałych faktów. Kolejne zadanie to pomoc w odreagowaniu emocjonalnym. Efektem pracy na tym etapie jest ekspresja bolesnych, a wstrzymywanych emocji. Kiedy do osoby cierpiącej zaczyna docierać, co straciła, wybuchają głębokie i różnorodne uczucia. Często pojawia się tendencja do ich wypierania, która – jeśli utrzymuje się przez dłuższy czas – może prowadzić do rozwoju zaburzeń np. myśli i prób samobójczych, objawów wyczerpania fizycznego i psychicznego. Istotnym zadaniem jest  przystosowanie się do rzeczywistości bez osoby, którą utracono. Człowiek musi nauczyć się nowych sposobów wypełniania ról, jaką pełniła osoba zmarła. W kontakcie z pomagającym powinien uświadomić sobie, co jest najtrudniejsze dla niego w tej sytuacji oraz czego musi się nauczyć. Ostatnie zadanie wiąże się z odnowieniem sił oraz zainwestowaniem ich w nowe układy i sytuacje. Żałobnik musi znaleźć nowe miejsce w swoim życiu dla osoby, która odeszła. Przy prawidłowym przejściu procesu żałoby udaje się znaleźć siłę do życia bez obecności zmarłej osoby.

            Warto zaznaczyć, że czasami osobą, która może pomóc w uporaniu się ze stratą, nie musi być psycholog czy terapeuta. W przypadku braku patologicznych objawów, często wystarczy wsparcie kogoś bliskiego. Warto pamiętać o pewnych wskazówkach przydatnych w procesie udzielania wsparcia. Korzystne jest zachęcanie do ujawniania uczuć i rozmowy na temat utraconej osoby. Wspomnienia przyjemnych przeżyć o zmarłym łagodzą cierpienie. Nie należy ponadto zabraniać płaczu i okazywania złości. Przeżywaniu żałoby sprzyjają rozmowy w małym gronie znajomych na temat zmarłej osoby. W tej sytuacji lepsze są częste i krótkie wizyty u osoby w żałobie, niż długie, ale rzadkie. Należy  również pamiętać, że reakcja żałoby może być opóźniona, czasami występuje jakiś czas po stracie. Zdarza się, że nawraca co roku w rocznicę śmierci. Stan żałoby może wystąpić także  w momencie przewidywania utraty, co czasami osłabia ją w momencie faktycznej straty.

             Okres żałoby jest czasem bardzo trudnym. Jest jednak możliwe przejście przez niego w sposób umożliwiający konstruowanie nowych planów i celów życiowych, jednocześnie pozwalając na zachowanie wspomnień o utraconej osobie i w ten sposób włączenie jej w historię ważnych doświadczeń swojego życia.

Autorka: Ewelina Blicharz

Podziel się z innymi!

Jeden komentarz do “Trudny czas po stracie – żałoba jako proces

  1. Dobry, porządkujący artykuł. Ze swej strony uwypukliłbym jedną myśl autorki, że proces żałoby nie musi być z definicji wspierany przez np. psychologa. Od zawsze strata jest ludzkim losem i natura pomaga ją przebyć. Uważne osoby z otoczenia tej pogrążonej w żałobie zrobią bardzo wiele, jeśli dadzą przestrzeń dla uczuć.

      (cytuj zaznaczony tekst)

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>